نقشه راه یادگیری برنامه‌نویسی با C#؛ برنامه عملی ۳۰ روز اول

برای شروع برنامه‌نویسی، اول چه چیزی را انتخاب کنیم؟

شروع گاهی از زیادی انتخاب‌ها سخت می‌شود: امروز پایتون، فردا طراحی سایت و هفته بعد یک فریم‌ورک تازه. در این نقشه راه یادگیری برنامه‌نویسی، روی یک زبان، یک پروژه کوچک و یک معیار روشن تمرکز می‌کنیم: تبدیل مسئله به دستورهای قابل اجرا.

زبان این مسیر C#، یا سی‌شارپ، است. برنامه کنسولی، ورودی و خروجی متنی دارد؛ پس فعلاً درگیر ظاهر صفحه، دیتابیس و حساب کاربری نمی‌شوی. همین پایه‌ها بعداً در ASP.NET Core کاربرد دارند.

هر جلسه: ۱۵ دقیقه یادگیری، ۴۰ تا ۶۰ دقیقه کدنویسی و ۱۰ دقیقه بررسی خروجی. با وقت کمتر، هر روز برنامه را در دو جلسه انجام بده؛ کیفیت تمرین مهم‌تر از سرعت است.

آماده‌سازی محیط C# روی ویندوز

برای ساخت برنامه، SDK لازم داری؛ Runtime فقط برای اجرای برنامه‌های ساخته‌شده کافی است و ابزار ساخت پروژه را کامل در اختیارت نمی‌گذارد. از صفحه رسمی دانلود .NET 10، نسخه SDK متناسب با معماری ویندوزت را نصب کن؛ برای بیشتر لپ‌تاپ‌های معمول ویندوزی گزینه x64 مناسب است، اما دستگاه ARM نسخه خودش را لازم دارد. آخرین به‌روزرسانی همان شاخه را بگیر. طبق سیاست رسمی پشتیبانی .NET، نسخه ۱۰ از نوع LTS است.

برای ویرایش، Visual Studio Code و افزونه رسمی C# Dev Kit کافی است. پس از نصب SDK، ترمینال را دوباره باز کن و در پوشه تمرین این فرمان‌ها را اجرا کن:

dotnet --version
dotnet new console -n GoljaamExpenseTracker
cd GoljaamExpenseTracker
dotnet run

فرمان‌ها به‌ترتیب نسخه SDK، ساخت پروژه، ورود به پوشه و اجرا هستند. اگر dotnet شناخته نشد، نصب SDK را بررسی کن. برای خطای «پروژه پیدا نشد»، مطمئن شو فایل GoljaamExpenseTracker.csproj در پوشه جاری است.

دستور چاپ را در Program.cs تغییر بده. قالب جدید با دستورهای سطح بالا کار می‌کند؛ نوشتن دستی Main لازم نیست. مرجع نصب: آموزش رسمی برنامه کنسولی.

Console.WriteLine("Hello, Goljaam!");

نقشه راه عملی: یک پروژه، چهار مرحله رشد

پروژه ما «ثبت هزینه‌های روزانه» است؛ نه نرم‌افزار بانکی یا حسابداری واقعی. ابتدا یک هزینه را گزارش می‌کند، بعد چند هزینه را جمع می‌زند، سپس کدش به توابع کوچک تقسیم می‌شود و در پایان داده‌ها را در فایل نگه می‌دارد. هر بار فقط یک نوع پیچیدگی اضافه می‌کنیم.

قبل از تایپ: ورودی، پردازش، خروجی

صورت مسئله: کاربر عنوان و مبلغ را وارد می‌کند؛ برنامه مجموع را با بودجه مقایسه می‌کند. واحد همه مبلغ‌ها تومان است؛ هزینه منفی نداریم؛ مجموع فهرست خالی صفر است و برابری بودجه یک حالت مستقل.

مرحله اول: متغیر و یک هزینه

عنوان متن است، پس string می‌خواهد. مبلغ از نوع decimal است؛ مناسب محاسبات ده‌دهی، با پسوند m. فعلاً مقدارها ثابت‌اند:

string title = "Food";
decimal amount = 250000m;
decimal budget = 300000m;
Console.WriteLine($"{title}: {amount} toman | Budget: {budget}");

تمرین: عنوان را به «کتاب» و مبلغ را به ۱۸۰۰۰۰ تغییر بده. معیار عبور: بدون حفظ‌کردن نمونه، سه متغیر تازه بساز و توضیح بده چرا عنوان و مبلغ نوع یکسانی ندارند.

شرط: کمتر، برابر یا بیشتر از بودجه

برای هزینه ۲۵۰۰۰۰، بودجه‌های ۳۰۰۰۰۰، ۲۵۰۰۰۰ و ۲۰۰۰۰۰ را امتحان کن. خروجی هر شاخه را پیش‌بینی کن، سپس برنامه را اجرا کن:

decimal total = 250000m;
decimal budget = 250000m;
if (total < budget)
    Console.WriteLine("Under budget");
else if (total == budget)
    Console.WriteLine("Exactly on budget");
else
    Console.WriteLine("Over budget");

خروجی Console.ReadLine متن است. decimal.TryParse موفقیت تبدیل آن به عدد را بررسی می‌کند. سپس باید اعتبار مبلغ را بسنجیم: منفی، عدد است اما هزینه معتبر نیست.

using System.Globalization;

Console.Write("Amount in toman: ");
string? input = Console.ReadLine();
if (decimal.TryParse(input, NumberStyles.AllowLeadingSign | NumberStyles.AllowDecimalPoint,
    CultureInfo.InvariantCulture, out decimal amount) && amount >= 0)
    Console.WriteLine($"Valid: {amount}");
else
    Console.WriteLine("Enter a non-negative number using English digits, no commas.");

عددها را انگلیسی، بدون ویرگول و با نقطه اعشار وارد کن. نسخه نهایی تا دریافت مبلغ معتبر دوباره سؤال می‌کند. پشتیبانی از رقم فارسی، تمرین بعدی تو باشد.

مرحله دوم: چند هزینه و حلقه واقعی

فرض کن چهار هزینه داریم: غذا ۲۵۰۰۰۰، رفت‌وآمد ۱۲۰۰۰۰، خرید ۳۴۰۰۰۰ و اجاره ۷۰۰۰۰۰ تومان. قرار نیست برای هر هزینه یک خط جمع جدا بنویسیم. ابتدا مبلغ‌ها را داخل List<decimal> قرار می‌دهیم؛ سپس حلقه foreach تک‌تک آن‌ها را به مجموع اضافه می‌کند:

List<decimal> amounts = new List<decimal>
{
    250000m, // Food
    120000m, // Transport
    340000m, // Shopping
    700000m  // Rent
};
decimal total = 0;
foreach (decimal amount in amounts)
{
    total += amount;
}
Console.WriteLine(total); // 1410000

مجموع بعد از هر دور به‌ترتیب ۲۵۰۰۰۰، ۳۷۰۰۰۰، ۷۱۰۰۰۰ و ۱۴۱۰۰۰۰ تومان می‌شود. فعلاً نوشتن همین حلقه از استفاده فوری از میان‌برهایی مثل Sum آموزنده‌تر است: می‌بینی پاسخ چگونه ساخته می‌شود. اگر فهرست خالی باشد، حلقه اجرا نمی‌شود و مقدار اولیه صفر باقی می‌ماند.

تمرین: مبلغ ۹۰۰۰۰ را با Add اضافه کن؛ مجموع باید ۱۵۰۰۰۰۰ شود. دوباره گزارش بگیر. اگر نتیجه دوبرابر شد، بررسی کن آیا متغیر مجموع را قبل از محاسبه از صفر شروع کرده‌ای. معیار عبور، جواب درست برای تعداد متغیر هزینه‌هاست، نه فقط همان چهار عدد نمونه.

مرحله سوم: تابع و مدل داده

وقتی همه کارها داخل یک حلقه بزرگ هستند، تغییر ساده هم دشوار می‌شود. تابع به یک بخش کد نام و مسئولیت می‌دهد. AddExpense ورودی معتبر را به فهرست اضافه می‌کند؛ CalculateTotal فهرست می‌گیرد و مجموع برمی‌گرداند؛ ShowReport فهرست و بودجه می‌گیرد و گزارش چاپ می‌کند. تابع محاسبه نباید برای جمع‌زدن، دوباره از کاربر سؤال بپرسد.

کلاس Expense عنوان و مبلغ را کنار هم نگه می‌دارد. کلاس، الگوست؛ هر شیء، یک هزینه مشخص. پس از ساخت یک شیء، آن را به فهرست اضافه می‌کنیم:

Expense food = new Expense { Title = "Food", Amount = 250000m };
List<Expense> expenses = new List<Expense>();
expenses.Add(food);
Console.WriteLine($"{expenses[0].Title}: {expenses[0].Amount}");

public class Expense
{
    public string Title { get; set; } = "";
    public decimal Amount { get; set; }
}

در نسخه نهایی ویژگی Category هم برای یک تمرین کوچک اضافه شده است. ورودی تابع محاسبه، فهرستی از همین هزینه‌هاست. خروجی آن فقط عدد است؛ چاپ و تصمیم بودجه مسئولیت گزارش باقی می‌ماند:

static decimal CalculateTotal(List<Expense> expenses)
{
    decimal total = 0;
    foreach (Expense expense in expenses)
        total += expense.Amount;
    return total;
}

معیار عبور: ورودی و خروجی هر تابع را توضیح بده و تغییر کوچکی بدون خراب‌شدن منو انجام بده. فعلاً ارث‌بری و معماری چندلایه لازم نیست.

مرحله چهارم: داده بعد از بستن برنامه باقی بماند

فهرست داخل حافظه با پایان اجرای برنامه از بین می‌رود. در روزهای پایانی با System.Text.Json آن را به متن JSON تبدیل و داخل expenses.json ذخیره می‌کنیم؛ اجرای بعد همان فایل را به فهرست تبدیل می‌کند. برای این هدف، دیتابیس لازم نیست. مستند رسمی ذخیره JSON در C# توضیح تکمیلی این مرحله است.

نبودن فایل در اولین اجرا طبیعی است؛ خراب‌بودن فایل موجود نیست. نمونه در حالت دوم متوقف می‌شود تا داده خالی جای فایل اصلی ننشیند. پیش از بررسی فایل خراب، نسخه پشتیبان بگیر.

برنامه تمرینی ۳۰ روز اول C#

کارت را باز کن، تمرین کن و معیار پایان را بسنج. اگر هنوز مستقل نیستی، همان روز را تکرار کن. نمونه کامل برای مقایسه بعد از تلاش خودت است.

نسخه نهایی پروژه و راه‌حل نمونه

نسخه کامل را زود باز نکن. اول منو، افزودن هزینه و گزارش خودت را بساز؛ بعد تفاوت‌ها را بررسی کن. پیام‌های نمونه برای سازگاری با ترمینال‌های مختلف انگلیسی‌اند؛ عنوان فارسی قابل ثبت است. همه مبلغ‌ها تومان هستند. بودجه در شروع هر اجرا دوباره پرسیده می‌شود و فقط هزینه‌ها ذخیره می‌شوند.

پروژه دانلودی وابستگی جانبی ندارد. فایل ZIP را در پوشه تمرین باز کن و دستور dotnet run را همان‌جا اجرا کن. فایل داده در پوشه جاری ساخته می‌شود؛ برای بازیابی، اجرای بعد را از همان پوشه انجام بده. این نمونه آموزشی تک‌کاربره است؛ آن را هم‌زمان در چند پنجره یا برای اطلاعات مالی حساس استفاده نکن.

using System.Globalization;
using System.Text;
using System.Text.Json;

Console.InputEncoding = Encoding.UTF8;
Console.OutputEncoding = Encoding.UTF8;
const string filePath = "expenses.json";
List<Expense> expenses;

try
{
    expenses = File.Exists(filePath)
        ? JsonSerializer.Deserialize<List<Expense>>(File.ReadAllText(filePath))
            ?? throw new JsonException("Expected a list.")
        : new List<Expense>();
    if (expenses.Count > 10000 || expenses.Any(e => e == null
        || string.IsNullOrWhiteSpace(e.Title) || e.Title.Length > 100
        || string.IsNullOrWhiteSpace(e.Category) || e.Category.Length > 50
        || e.Amount < 0 || e.Amount > 1_000_000_000_000m))
        throw new JsonException("Invalid expense data.");
}
catch (Exception ex) when (ex is JsonException or IOException or UnauthorizedAccessException)
{
    Console.WriteLine("Cannot load expenses.json. Original file was NOT changed.");
    Console.WriteLine("Back it up, then inspect or repair it before running again.");
    return;
}

Console.WriteLine("Goljaam Expense Tracker | amounts in toman");
decimal? budgetInput = ReadAmount("Budget: ");
if (budgetInput == null) return;
decimal budget = budgetInput.Value;

while (true)
{
    Console.WriteLine("1 Add expense | 2 Show report | 0 Exit");
    string? choice = Console.ReadLine();
    if (choice == null || choice == "0") break;
    if (choice == "1")
    {
        if (!AddExpense(expenses)) continue;
        try
        {
            string json = JsonSerializer.Serialize(expenses,
                new JsonSerializerOptions { WriteIndented = true });
            File.WriteAllText(filePath + ".tmp", json, Encoding.UTF8);
            File.Move(filePath + ".tmp", filePath, overwrite: true);
            Console.WriteLine("Saved.");
        }
        catch (Exception ex) when (ex is IOException or UnauthorizedAccessException)
        {
            Console.WriteLine("Save failed. Do not assume the new expense was saved.");
            return;
        }
        ShowReport(expenses, budget);
    }
    else if (choice == "2") ShowReport(expenses, budget);
    else Console.WriteLine("Choose 0, 1 or 2.");
}

static decimal? ReadAmount(string prompt)
{
    while (true)
    {
        Console.Write(prompt);
        string? text = Console.ReadLine();
        if (text == null) return null;
        if (decimal.TryParse(text, NumberStyles.AllowLeadingSign | NumberStyles.AllowDecimalPoint,
            CultureInfo.InvariantCulture, out decimal amount)
            && amount >= 0 && amount <= 1_000_000_000_000m)
            return amount;
        Console.WriteLine("Enter 0..1000000000000 using English digits, no commas.");
    }
}

static bool AddExpense(List<Expense> expenses)
{
    if (expenses.Count >= 10000)
    {
        Console.WriteLine("Practice limit: 10000 expenses.");
        return false;
    }
    Console.Write("Title: ");
    string? title = Console.ReadLine()?.Trim();
    if (string.IsNullOrWhiteSpace(title) || title.Length > 100)
    {
        Console.WriteLine("Title must contain 1..100 characters.");
        return false;
    }
    decimal? amount = ReadAmount("Amount: ");
    if (amount == null) return false;
    Console.Write("Category (Enter = Other): ");
    string category = Console.ReadLine()?.Trim() ?? "";
    if (category.Length > 50)
    {
        Console.WriteLine("Category is too long.");
        return false;
    }
    expenses.Add(new Expense
    {
        Title = title,
        Amount = amount.Value,
        Category = category.Length == 0 ? "Other" : category
    });
    return true;
}

static decimal CalculateTotal(List<Expense> expenses)
{
    decimal total = 0;
    foreach (Expense expense in expenses)
        total += expense.Amount;
    return total;
}

static void ShowReport(List<Expense> expenses, decimal budget)
{
    if (expenses.Count == 0) Console.WriteLine("No expenses yet.");
    foreach (Expense expense in expenses)
        Console.WriteLine($"{expense.Title} | {expense.Amount.ToString("N0", CultureInfo.InvariantCulture)} toman | {expense.Category}");
    decimal total = CalculateTotal(expenses);
    Console.WriteLine($"Total: {total.ToString("N0", CultureInfo.InvariantCulture)} toman");
    if (total < budget) Console.WriteLine("Under budget");
    else if (total == budget) Console.WriteLine("Exactly on budget");
    else Console.WriteLine("Over budget");
}

public class Expense
{
    public string Title { get; set; } = "";
    public decimal Amount { get; set; }
    public string Category { get; set; } = "Other";
}

برای تست، تنها مسیر موفق را اجرا نکن: فهرست خالی، عنوان خالی، متن به‌جای عدد، مبلغ منفی، بودجه دقیقاً برابر مجموع، فایل گمشده، فایل خراب و بازکردن مجدد برنامه هم مهم‌اند. در فایل خراب باید پیام خطا ببینی و فایل بدون تغییر باقی بماند؛ در اجرای مجدد باید همان چهار هزینه برگردند.

از کجا بفهمم واقعاً یاد گرفته‌ام؟

بدون نگاه‌کردن به نمونه، به این پرسش‌ها پاسخ بده. اگر فقط جای خط‌ها را حفظ کرده‌ای اما دلیلشان را نمی‌دانی، یک تمرین کوچک‌تر را دوباره بساز. هدف این چک‌لیست سرزنش‌کردن نیست؛ پیدا‌کردن قدم بعدی است.

• می‌توانم مسیر ورودی تا گزارش را با زبان خودم توضیح بدهم.
• می‌توانم مقدارهای حلقه و سه حالت بودجه را قبل از اجرا پیش‌بینی کنم.
• می‌توانم ورودی نامعتبر را بدون بسته‌شدن ناگهانی برنامه مدیریت کنم.
• می‌توانم یک ویژگی مثل دسته‌بندی را مستقل تغییر بدهم.
• می‌دانم داده کجا ذخیره می‌شود و فایل خراب چرا نباید بازنویسی شود.
• می‌توانم فردا یک نسخه کوچک مشابه را بدون کپی دوباره بسازم.

از هوش مصنوعی برای Hint، طراحی تست یا بررسی تلاش خودت کمک بگیر؛ نه برای تحویل‌گرفتن پروژه‌ای که نمی‌توانی توضیحش بدهی. مثلاً بپرس: «چرا مجموع من بعد از گزارش دوم دوبرابر می‌شود؟ فقط یک راهنمایی بده.» برای نمونه‌های بیشتر، ۲۰ پرامپت کاربردی برای برنامه‌نویس‌ها را ببین.

بعد از ۳۰ روز چه چیزی یاد بگیرم؟

اگر پروژه را مستقل اجرا و تغییر می‌دهی، شیءگرایی را عمیق‌تر کن، با Git ثبت نسخه‌ها را یاد بگیر و تست‌نویسی را ادامه بده. برای مسیر وب، بعد از آشنایی با HTTP و مبانی HTML/CSS، سراغ SQL و سپس ASP.NET Core برو. لازم نیست همه این‌ها را در ماه اول کنار هم شروع کنی. نقشه راه پروژه‌محور ASP.NET Core تصویر ادامه مسیر را نشان می‌دهد.

تمرین بعدی می‌تواند مدیریت کتاب‌های شخصی یا فهرست کارها باشد؛ همان ورودی، مجموعه، گزارش و فایل را در مسئله‌ای متفاوت پیاده کن. اگر می‌خواهی پروژه را قابل ارائه کنی، راهنمای ساخت نمونه‌کار برنامه‌نویسی به انتخاب دامنه و مستندسازی کمک می‌کند. آماده‌بودن برای کار حرفه‌ای به تمرین بیشتر، کیفیت پروژه، همکاری و نیاز موقعیت شغلی وابسته است، نه فقط تمام‌کردن این تقویم.

پرسش‌های متداول شروع برنامه‌نویسی با C#